لحن الاداء

يكى از آداب مورد اتفاق تلاوت قرآن، قرائت آن با صداى خوش و دلنشين است. ترديدى نيست در اينكه قرآن، زيبا و بلكه در نهايت زيبايى است، و صداى خوش بر زيبايى آن مى‏افزايد، و بهتر بر دل مى‏نشيند، و تأثير آن بر مشاعر انسان بيشتر مى‏شود واین امر زمانی بهتر نمود پیدا می کند که قاری قرآن از صوت خوش و مقامات موسیقی بهره مند شود......

 

 

يكى از آداب مورد اتفاق تلاوت قرآن، قرائت آن با صداى خوش و دلنشين است.

ترديدى نيست در اينكه قرآن، زيبا و بلكه در نهايت زيبايى است، و صداى خوش بر زيبايى آن مى‏افزايد، و بهتر بر دل مى‏نشيند، و تأثير آن بر مشاعر انسان بيشتر مى‏شود واین امر زمانی بهتر نمود پیدا می کند که قاری قرآن از صوت خوش و مقامات موسیقی بهره مند شود.

بعد از شناخت مقامات موسيقي قرآن، بايد تناسب آنها را با يكديگر شناخت، تا هر مقامي در جايگاه مناسب خود قرار گيرد و قرائت قرآن از نظر فنّي، رديف زيبا و دلنشيني پيدا كند. همچنین مقامات و نغماتی که برای تلاوت آیات مورد استفاده قرار می گیرد باید از نظر مفهومی سنجیده باشد تا معنا و مفهوم را به شنونده القا کند. براي اين كار، شناخت صحیح هريك از مقامات و تناسب آنها با ديگري ضروری است.

استفاده از تكيه مناسب در ساختار كلمات و تركيب جملات ، استفاده از زير و بمي صوت متناسب با جمله و كلام ،واستفاده از فضاي موسيقايي و الحان مناسب با معاني آيات مي تواند ما را به القاء معنای آیه یاری کند ومنجر به تلاوتي منطبق با مفاهيم ظاهري آيات و انتقال احساس عميق برخاسته از فهم قاري به گوش جان مستمع گردد.

براي آنكه هدف اصلي قرائت، كه همان القاي درست و شايستة معاني قرآن است، تحقق يابد، رعايت دو اصل مهم ضرورت دارد:

اصل اول:

اصل اول ، درك احساس خاص از هر مقام است. در اين باره نميتوان احساس كلي را بيان كرد و توقع داشت كه همه، اين احساس را نسبت به مقامات داشته باشند. زيرا نفوس انسانها مختلف است، و هر كس از آنچه كه در پيرامونش ميگذرد، احساس خاصي دارد. با وجود اين، يك احساس كلي و اجماعي در ميان قاريان معروف نسبت به يكايك مقامات شكل گرفته است، که همان مقامات هشت گانه ای هستند که عبارتنداز: بیات-رست-حجاز-صبا-سه گاه-چهارگاه-عجم-کرد.

اصل دوم:

شناخت موضوعات متنوع قرآن كريم و درك تناسب آنها با مقامات است. براي عملي شدن اين اصل، لازم است موضوعات متنوع قرآن را استخراج و جمع آوري كرده، هريك از مقامات را به آنها عرضه كرد. سپس نسبت مقامات و آيات را تعيين نمود.

براي نمونه، توحيد و اسما و صفات الهي با مقامات بيات، نهاوند، رست و برخي از گوشههاي حجاز تناسب دارد. نشانه هاي الهي با مقامات سگاه، چهارگاه، رست و برخي از گوشه هاي حجاز؛ نبوت عامه با مقامات بيات و رست؛ تاريخ انبيا با مقام چهارگاه؛ نبوت خاصه با مقامات بيات؛ اخلاق با مقامات بيات و نهاوند؛ معاد با مقامات بيات و صبا؛ مؤمنين با مقامات بيات، نهاوند، سگاه و حجاز، و مشركين و كفار با مقامات چهارگاه و صبا تناسب دارند. روشن است كه تلاوتي كه خالي از اين تناسبها باشد، بيروح و بعضاً بيمعنا ميشود. با شناخت حالت هر مقام و موضوعات آيات و تناسب آنها با يكديگر و رعايت تناسب، تلاوت قاري قرآن علاوه بر بيان لفظي، بيان تصويري پيدا ميكند. اين بيان يكي از مصاديق اعجاز لفظي قرآن است، و تنها هنري كه ميتواند آن را به منصة ظهور برساند، هنر قرائت است.[1]

اگرقاري قرآن به معناي آيات تسلط کافي داشته باشد، مي تواند با متناسب ساختن صوت خود با معاني آيات، به تلاوت زيبا، لطيف و با نفوذ که مورد نظر خود و مستمعين است، دست يابد. براي مثال، آياتي که مشتمل بر امر، تهديد، صفات جلاليه ي خداوند، دستورات ملائک به مجرمين در روز قيامت، سخنان انبياي الهي در برابر امت هاي خويش و.... هستند، بهتر است در پرده هاي صوتي بالا تلاوت شوند و بر عکس، آيات مشتمل بر دعا، تضرع به درگاه خداوند، سخنان کفر آميز مشرکان و شيطان و سخناني که با صداي بلند، گفتن آن ها زياد جالب نيست، مانند «.... ان أنکر الاصوات لصوت الحمير » بهتر آن است که در پرده هاي صوتي پايين يا متوسط قرائت شوند.

بايد گفت، انطباق صوت با معناي آيات، جداي از لذت معنوي که به قاري مي دهد، بر معنويت قرائتش نيز مي افزايد و مفهوم آيه را با نفوذ بيش تري بر مستمع تلقين مي کند. براي مثال، اگر شما بخواهيد شخصي را از راه دور صدا بزنيد، بايد با فرياد وي را بخوانيد و اگر وي را با صداي آهسته بخوانيد، تمسخر آميز و بي اثر خواهد بود. آيات قرآن نيز بايد به گونه اي تلاوت شوند که صوت، منطبق بر معنا باشد.[2]

از بهترين محل هاي اجراي بيات، علاوه بر ابتدا و انتهاي تلاوت، آياتي با مضامين دعا، حکايت و پند و اندرز هستند.

مقام حجاز مجموعه اي از نغمات حزين است که گذشته اي را به تصوير مي کشد که انسان آن را از دست داده و انسان را به خويشتن خويش دعوت مي کند. .

بهتر است که مقام صبا را در موضوعاتي همانند: عبرت از حوادث گذشتگان، به تصوير کشيدن سرانجام بد گناهکاران، و دعا، توبه و پشيماني، ذکر نعمت ها و نشانه هاي خداوند استفاده کرد.

آن چه از تلاوت قاريان بزرگ و رهنمود استادان لحن به دست مي آيد، آياتي با مضامين عشق، وعده ي الهي صفات مؤمنان، استجابت دعا ، بهترين محل هاي اجراي مقام سه گاه هستند. نکته ي مهمي که لازم به ذکر است اين که، اين مقام با جرياني آرام و پرسوز آغاز مي شود و با انتقال احساسات عالي، توجه شنونده را به خود جلب ميکند .

مقام عجم مهم ترين محل هاي اجراي اين مقام در آياتي با مفاهيم خدا، بهشت، توبه، معجزات پيامبران، دعا و درخواست و نيز حرکت و مبارزه، مي توان بهره جست و از تأثيرات مهم آن مي توان به ايجاد شور، شوق و هيجان در شنونده، بشارت، مغفرت، پيروزي اشاره کرد .

مقام نهاوند بهترين محل اجراي اين مقام، داستان هاي قرآني است که استاد مصطفی اسماعیل در تبیین قصص قرآنی از این مقام کمک فراوانی گرفته است.

حجاز در آياتي با مضامين بشارت و انذار، نعمات خداوند،تذکر و يادآوري، جملات امري و توصيه اي، خلقت جهان هستي و موجودات و نيز فراخوان عمومي قابل اجرااست .

باید توجه داشت که هرگز نبايد هدف والاي هنر قرائت را كه القاي معناست، فداي موسيقي قرائت نمود، اگرچه در يك قرائت طولاني فقط وفقط دو مقام خوانده شود. اين سنت مشهور كه تلاوت را با مقام بيات شروع مي كنند زماني پسنديده است كه با آيات شروع تلاوت تناسب داشته باشد. مثلاً اگر شروع تلاوت با آيات شريفه اي است كه احكام فقهي را بيان مي كند، مانند: « وَ يَسْئَلونَكَ عَنِ الْمحيضَ »

بهتر است با مقام بيات تلاوت نشود و زيباتر آن است كه با مقام رست خوانده شود.

مطلب بعدي اين است كه برخي از قراء مصري، رديف خاصي براي تلاوت خويش دارند و هميشه از آن استفاده مي كنند؛ همچون اين رديف ها:

1- مقامات: بيات، رست، سه گاه ، عجم، حجاز و بيات.

2- مقامات: بيات، صبا، نهاوند يا حجاز، رست، سگاه، چهارگاه و بيات.

3- مقامات: رست، سگاه، بيات، صبا، حجاز و رست.

بايد گفت: اين رديف ها براي قاري قرآن ملاك قابل قبولي نيست بلكه بايد قبل از تلاوت، ردیف مناسبي كه به القاء معنا خدشه وارد نكند تنظيم نمود و سپس تلاوت كرد.

سخن مشهوري است كه مي گويد: «در هر مقامي كه تلاوت با آن آغاز مي شود بايد با همان مقام تلاوت را ختم كرد» اما بايد توجه داشت، هر چند در هنرهاي آوازي، مثلاً آواز ايراني از هر دستگاهي كه آواز شروع مي شود در همان دستگاه بايد فرود آمد، اما هنر قرائت اگر چه در رديف هنرهاي آوازي است، مزيت و شرافتي عالي بر آنها دارد و آن تلاوت كلام وحي و القاي معنا با اين تلاوت است. پس اگر در زمان ختم تلاوت، معناي آيه شريفه تناسب با مقامي كه شروع به تلاوت شده است نداشته باشد، نبايد با آن مقام ختم نمود و فرود آمد. بلكه فرود و ختم قرائت بايد با هر مقامي كه متناسب با معني آيه شريفه است، باشد.